Rapporto preliminare campagna 2007


Relazione Attività di ricognizione

della missione italo-greca nel territorio di Festòs

(giugno-luglio 2007)

1. Obiettivi del progetto

Il progetto di ricognizione nel territorio di Festòs ha come obiettivo principale lo studio dell’abitato della città antica (dall’età Neolitica fino alla fine della città antica) e del suo territorio di cui saranno indagate forme di occupazione, strutture e sviluppo urbano.

2. attività della prima campagna di ricognizioni: giugno-luglio 2007

Nel corso del 2007 è stata avviata la realizzazione di una nuova e adeguata base cartografica affiancata dalla raccolta sistematica della documentazione letteraria e di quella archeologica già nota dalla bibliografia ed in quelli della Scuola Archeologica Italiana di Atene (documentazione grafica e fotografica essenzialmente). Per la realizzazione di tale cartografia è stata avviata la digitalizzazione della carte dell’Istituto Geografico Militare al 5.000 che coprono un’area delimitata dai moderni villaggi di Voroi e Faneromeni a nord, Kamilari ad ovest, Petrokefali e Siva a sud e dallo Yeropotamos a est. All’interno di quest’area sono stati distinti due settori: il primo, compreso tra lo Yeropotamos a nord, il paleoalveo del Gria Saita ad est ed il moderno villaggio di Haghios Ioannis a sud, sarà oggetto nei prossimi anni di una ricognizione di superficie intensiva che dovrà consentire di precisare meglio l’area di occupazione del palazzo e del relativo abitato in età minoica, ma soprattutto di definire lo sviluppo della città dall’età geometrica all’età ellenistica (fortificazioni, necropoli, aree di abitato, aree pubbliche); il secondo, molto più ampio, delimitato dai villaggi sopra menzionati, sarà invece interessato da una ricognizione a carattere estensivo che dovrà invece consentire di cogliere, sebbene solo in grandi linee, l’organizzazione del territorio.

La necessità di creare una base di partenza scientifica corretta, sia bibliografica sia cartografica, ha indotto l’équipe a limitare la prima breve campagna di ricognizione del 2007 all’identificazione, localizzazione e georeferenziazione con GPS (mod. Leica in uso all’Eforia di Iraklion) dei ‘siti’ già noti nella bibliografia o solo dalla documentazione d’archivio reperibile negli archivi della SAIA. In questa circostanza abbiamo utilizzato il termine ‘sito’ per indicare strutture a vista o identificate mediante scavi, ma anche aree di sepolture, singole tombe, depositi funerari o votivi o semplicemente aree con concentrazioni di frammenti ceramici. Al fine di rendere più facile l’identificazione di tali ‘siti’ già noti in bibliografia o in archivio è stato avviato un progetto di catalogazione sistematica di tutta la documentazione esistente mediante un database relazionale che prevediamo di completare nel corso della seconda campagna di prospezione che avrà inizio il 25 settembre del 2008. Particolarmente difficile (e in molti casi pressoché impossibile) è stata l’ubicazione dei siti riconosciuti per la prima volta nel corso del survey greco-americano recentemente pubblicato (L.V. Watrous – D. Hadzi-Vallianou – H. Blitzer, The Plain of Phaistòs: Cycles of Social Complexity in the Messara Region of Crete, California 2004) per l’assenza di indicazioni topografiche precise atte a consentire l’identificazione dei siti sul terreno: coordinate assolute, cartografia di dettaglio, agganci topografici sicuri.

Tutti i siti identificati nel corso della campagna 2007 e la relativa documentazione preparata sul campo (fotografie, schizzi, descrizione dettagliata dello stato dei luoghi) sono stati inseriti in schede cartacee quotidianamente trasferite in un apposito database che di anno in anno sarà messo a disposizione dell’Eforia di Hiraklion. Nel corso della campagna 2007 sono state effettuate 69 schede riferibili ad aree con rinvenimenti vari’ (per i dettagli si vedano gli allegati) distribuiti nell’area compresa tra il palazzo e a sud oltre Haghios Ioannis fino alle località Alissandraki e Haghios Spyridon, tra le pendici settentrionali delle colline del Palazzo fino a Voroi ad ovest e Kalyvia ad est, nell’area di Petrokefali, nell’area di Kamilari (12-13, 15-21, 25-26), nell’area di Haghia Triada. Nel corso della ricognizione del 2007 non sono stati raccolti frammenti ceramici ad eccezione di alcuni resti di statuette fittili raccolte in prossimità del sito n°19 di Grigori Korifi (presso la c.d. tholos – scavo Alexiou) che sono stati consegnati ad Androniki Michelaki che ha provveduto a conservarli presso il magazzino dell’Eforia a Festòs.

Tutta la documentazione sopra descritta (da completare con le successive campagne), oltre ad essere funzionale allo studio dell’abitato di Festòs e del suo territorio costituirà al contempo un utile strumento per il controllo e dunque per la tutela del territorio da parte della locale Eforia. Le aree identificate sul terreno sono state di volta in volta georeferenziate mediante GPS – modello Leica FL in uso presso la locale Eforia per essere successivamente collocate su carte appositamente realizzate sulla base della cartografia al 5.000 e al 50.000 acquistate presso l’Istituto Geografico Militare di Atene (G.I.S.) ed ora in corso di digitalizzazione. Nel corso del 2007 si è proceduto solo parzialmente alla digitalizzazione delle piante disponibili che, dopo averne verificata la correttezza, saranno inserite nella carta topografica generale.

Nel corso del 2007 è stato possibile realizzare una prima schematica carta con la localizzazione dei siti presenti nell’area intorno al palazzo di Festòs (cfr. allegato) che già consente alcune interessanti considerazioni e riflessioni sui limiti della città ellenistica che potranno essere ulteriormente sviluppate solo dopo la realizzazione della carta topografica (in corso) e le successive campagne di ricognizioni intensive (2008) e geomagnetiche (2009).

Oltre ai siti già noti, localizzati e georeferenziati, è stata riconosciuta una nuova area di interesse archeologico non nota in bibliografia né al personale della Soprintendenza. Si tratta del sito collocato sulla collina di Marathovigla, presso Petrokefali, facilmente riconoscibile perché corrispondente al punto trigonometrico militare numero 122 presente sia sulle carte al 5.000 sia su quelle al 50.000. Sulle pendici settentrionali ed orientali della collina sono visibili numerosi frammenti di ceramiche databili all’Antico Minoico (per la precisazione della cronologia occorrerà raccogliere e schedare i materiali presenti in superficie) e macine scivolate probabilmente dalla sommità dell’altura, dove sono appena visibili tracce di strutture.

All’indagine sul campo nel 2007 è stata contemporaneamente affiancata da una ricognizione dei materiali provenienti da scavi italiani nell’area intorno al Palazzo e parzialmente conservati nel Museo Stratigrafico di Festòs. I siti sono quelli di Chalara, Haghia Photeini, Patrikies, Mylona Lakko, S.Giorgio in Falandra, Haghios Onouphrios. La maggior parte dei materiali rinvenuti in questi siti è tuttavia conservata nel Museo Archeologico di Hiraklion e negli altri magazzini della Soprintendenza in modo da poter avere un quadro esaustivo dei reperti – e dei relativi contesti –  rinvenuti nellachora di Festòs.

Maria Bredaki (Eforo della 23a Eforia preistorica e Classica)

Mario Benzi (Prof. Ordinario di Archeologia Egea – Università di Pisa)

Fausto Longo (Ricercatore e Docente di Archeologia e Storia dell’Arte Greca e Romana – Università di Salerno)

  1. Στοχοι του προγραμματοσ

 Το πρόγραμμα επιφανειακής έρευνας του χώρου της Φαιστού έχει κύριο σκοπό τη μελέτη του οικισμού της αρχαίας πόλης (από τη Νεολιθική μέχρι τα τέλη της αρχαίας πόλης) και της χώρας στην οποία θα ερευνηθούν μορφές κατάληψης, κατασκευές και πολεοδομική ανάπτυξη.

 

  1. δραστηριοτητα της πρωτης αποστολης επιφανειακησ ερευνασ: ιουνιοσ- ιουλιοσ 2007

 Το 2007 ξεκίνησε η πραγματοποίηση μιας νέας και κατάλληλης χαρτογραφικής βάσης και μια συστηματική συλλογή της φιλολογικής και αρχαιολογικής τεκμηρίωσης που ήταν ήδη γνωστή από τη βιβλιογραφία και του αρχειακού υλικού της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών (γραφική και φωτογραφική τεκμηρίωση κυρίως). Για την πραγματοποίηση αυτής της χαρτογραφίας άρχισε η ψηφιοποίηση των χαρτών του Γ.Υ.Σ. σε κλίμακα 5.000 που καλύπτουν μια περιοχή η οποία ορίζεται από τα σημερινά χωριά Βόροι και Φανερωμένη στα βόρεια, Καμηλάρι δυτικά, Πετροκεφάλι και Σίβα στα νότια και από τον Γεροποταμό στα ανατολικά. Στο εσωτερικό της συγκεκριμένης περιοχής έγινε μια διαίρεση σε δύο τομείς: ο πρώτος, ανάμεσα στον Γεροποταμό στα βόρεια, την παλαιά κοίτη της Γριάς Σαΐτας ανατολικά και το σύγχρονο χωριό του Αγίου Ιωάννη στα νότια, θα είναι αντικείμενο, τα επόμενα χρόνια, συστηματικής επιφανειακής έρευνας που θα πρέπει να μας επιτρέψει να καθορίσουμε καλύτερα τη ζώνη κατάληψης του ανακτόρου και του αντίστοιχου οικισμού της μινωικής εποχής, αλλά κυρίως να καθορίσουμε την ανάπτυξη της πόλης κατά τη γεωμετρική και την ελληνιστική εποχή (τείχη, νεκροπόλεις, οικιστικές ζώνες, δημόσιοι χώροι)˙ ο δεύτερος, πολύ ευρύτερος, που ορίζεται από τα αναφερθέντα χωριά, θα απασχολήσει μια πρώτη επιφανειακή έρευνα σε μεγάλη έκταση που θα πρέπει να μας επιτρέψει να κατανοήσουμε, αν και σε γενικές γραμμές, την οργάνωση της επικράτειας.

Η ανάγκη δημιουργίας μιας ακριβούς βάσης επιστημονικής αφετηρίας, και βιβλιογραφικής και χαρτογραφικής, οδήγησε την ομάδα να περιορίσει την πρώτη σύντομη αποστολή επιφανειακής έρευνας του 2007 στην ταύτιση, τον εντοπισμό και γεωγραφική τοποθέτηση με GPS (Leica που χρησιμοποιείται από την ΕΠΚΑ στο Ηράκλειο) των ‘χώρων’ που είναι ήδη γνωστοί από τη βιβλιογραφία ή μόνον από την τεκμηρίωση που υπάρχει στα αρχεία της Ι.Α.Σ.Α. Χρησιμοποιήσαμε τον όρο ‘χώρος’ για  κατασκευές ορατές ή ταυτισμένες με ανασκαφή, αλλά και ζώνες ταφής, μεμονωμένους τάφους, ταφικές αποθέσεις ή αποθέτες ή απλά ζώνες με συγκέντρωση κεραμικών οστράκων. Για να γίνει ευκολότερη η ταύτιση των συγκεκριμένων ‘χώρων’ που ήταν γνωστοί στη βιβλιογραφία ή στο αρχείο ξεκίνησε ένα πρόγραμμα συστηματικού καταλόγου όλης της υπαρχούσης τεκμηρίωσης με μια βάση δεδομένων σε συσχέτιση με το υλικό στη διάθεσή μας, που υπολογίζουμε να φέρουμε σε πέρας κατά τη διάρκεια της δεύτερης αποστολής που θα αρχίσει στις 25 Σεπτεμβρίου του 2008. Ιδιαίτερα δύσκολος (και σε πολλές περιπτώσεις περίπου αδύνατος) ήταν ο εντοπισμός χώρων που αναγνωρίστηκαν για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια του ελληνο-αμερικανικού survey που δημοσιεύθηκε πρόσφατα (L.V. Watrous – D. Hadzi-Vallianou – H. Blitzer, The Plain of Phaistòs: Cycles of Social Complexity in the Messala Region of Crete, California 2004), λόγω της απουσίας ακριβών τοπογραφικών ενδείξεων που να επιτρέπουν την ταύτιση των χώρων: απόλυτες συντεταγμένες, λεπτομερής χαρτογραφία, σίγουρα τοπογραφικά στοιχεία.

Όλοι οι χώροι που ταυτίστηκαν κατά την αποστολή 2007 και η σχετική τεκμηρίωση που δημιουργήθηκε στο πεδίο (φωτογραφίες, σκαριφήματα, λεπτομερής περιγραφή της κατάστασης των τόπων) καταγράφονταν σε χάρτινα δελτία που μεταφέρονταν καθημερινά σε μια κατάλληλη βάση δεδομένων που χρόνο με το χρόνο θα τίθεται στη διάθεση της Εφορείας του Ηρακλείου. Κατά την αποστολή του 2007 ετοιμάστηκαν 69 δελτία που αφορούν ζώνες με ευρήματα που περιλαμβάνονται στην περιοχή ανάμεσα στο ανάκτορο και στα νότια πέρα από τον Άγιο Ιωάννη μέχρι την τοποθεσία Αλισανδράκι και Άγιος Σπυρίδων, ανάμεσα στις βόρειες πλαγιές των λόγων του Ανακτόρου μέχρι τους Βόρους δυτικά και τα Καλύβια ανατολικά , γύρω από το Πετροκεφάλι, γύρω από το Καμηλάρι, στην περιοχή της Αγίας Τριάδας. Κατά την επιφανειακή έρευνα του 2007 δεν περισυλλέγησαν κεραμικά θραύσματα με εξαίρεση κάποια κατάλοιπα πήλινων αγαλματιδίων κοντά στο χώρο Γρηγόρη Κορυφή (19) (κοντά στη λεγόμενη θόλο –ανασκαφή Αλεξίου) που παραδόθηκαν στην κα. Ανδρονίκη Μιχελάκη που φρόντισε να τα φυλάξει στην αποθήκη της Εφορείας στη Φαιστό.

Όλη η παραπάνω τεκμηρίωση (που πρέπει να συμπληρωθεί με τις επόμενες αποστολές), εκτός του ότι είναι λειτουργική για τη μελέτη του οικισμού της Φαιστού και της επικράτειάς της θα αποτελέσει συγχρόνως ένα χρήσιμο εργαλείο για τον έλεγχο και άρα για την προστασία του χώρου από την πλευρά της Εφορείας. Οι ταυτισμένες ζώνες καθορίστηκαν γεωγραφικώς με GPS – Leica που χρησιμοποιεί η τοπική Εφορεία για να τοποθετηθούν στη συνέχεια σε χάρτες που συντάχθηκαν επί τούτου με βάση την χαρτογραφία σε κλίμακα 5.000 και 50.000 που πήραμε από το Γ.Υ.Σ. στην Αθήνα και είναι τώρα σε φάση ψηφιοποίησης. Το 2007 προχωρήσαμε μόνον εν μέρει στην ψηφιοποίηση των διαθέσιμων κατόψεων που, αφού επαληθευτεί η ορθότητά τους, θα εισαχθούν στο γενικό τοπογραφικό χάρτη.

Το 2007 στάθηκε δυνατόν να δημιουργηθεί ένας πρώτος σχηματικός χάρτης με τον εντοπισμό των χώρων της ζώνης γύρω από το ανάκτορο της Φαιστού που ήδη επιτρέπει μερικές ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις και συλλογισμούς για τα όρια της ελληνιστικής πόλης που θα μπορέσουν να αναπτυχθούν περαιτέρω μόνον μετά τη σύνταξη του τοπογραφικού χάρτη (που ετοιμάζεται) και τις επόμενες αποστολές επιφανειακής έρευνας (2008) και γεωμαγνητικές (2009).

Πέρα από τους ήδη γνωστούς, εντοπισμένους και καθορισμένους γεωγραφικώς χώρους, αναγνωρίστηκε μια νέα ζώνη αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, άγνωστη στη βιβλιογραφία και στο προσωπικό της Εφορείας. Πρόκειται για έναν χώρο στο λόφο της Μαραθόβιγλας, κοντά στο Πετροκεφάλι, εύκολα αναγνωρίσιμος γιατί αντιστοιχεί στο στρατιωτικό τριγωνομετρικό σημείο 122 που παρουσιάζεται στους χάρτες και εκείνους σε κλίμακα 5.000 και σε εκείνους με κλίμακα 50.000. Στις βόρειες και ανατολικές πλαγιές του λόφου φαίνονται πολυάριθμα κεραμικά θραύσματα που ανάγονται στην Πρωτομινωική εποχή (για την ακριβή χρονολόγηση θα χρειαστεί να συλλέξουμε και να τα καταγράψουμε σε δελτία τα επιφανειακά ευρήματα) και μυλόπετρες που έχουν γλιστρήσει πιθανώς από την κορυφή του λόγου, όπου αναγνωρίστηκαν και ίχνη τμημάτων τοιχοδομίας κάποιου κτηρίου.

Η έρευνα πεδίου το 2007 πλαισιώθηκε από μια νέα εξέταση του υλικού από τις ιταλικές ανασκαφές γύρω από το Ανάκτορο που εν μέρει φυλάσσονται στο Στρωματογραφικό Μουσείο της Φαιστού. Οι χώροι είναι τα Χάλαρα, η Αγία Φωτεινή, οι Πατρικιές, του Μυλωνά το Λάκκο, ο Άγιος Γεώργιος στη Φαλάνδρα, ο Άγιος Ονούφριος. Το μεγαλύτερο μέρος του υλικού που βρέθηκε σε αυτούς τους χώρους φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Ηρακλείου και στις άλλες αποθήκες της Εφορείας και έτσι μπορούμε να έχουμε ένα πλήρες πλαίσιο των ευρημάτων –και των αντίστοιχων κλειστών συνόλων- που ήλθαν στο φως στη χώρα της Φαιστού.

Maria Bredaki (Eforo della 23a Eforia preistorica e Classica)

Mario Benzi (Prof. Ordinario di Archeologia Egea – Università di Pisa)

Fausto Longo (Ricercatore e Docente di Archeologia e Storia dell’Arte Greca e Romana – Università di Salerno)

Annunci

Rispondi

Inserisci i tuoi dati qui sotto o clicca su un'icona per effettuare l'accesso:

Logo WordPress.com

Stai commentando usando il tuo account WordPress.com. Chiudi sessione /  Modifica )

Google photo

Stai commentando usando il tuo account Google. Chiudi sessione /  Modifica )

Foto Twitter

Stai commentando usando il tuo account Twitter. Chiudi sessione /  Modifica )

Foto di Facebook

Stai commentando usando il tuo account Facebook. Chiudi sessione /  Modifica )

Connessione a %s...

%d blogger hanno fatto clic su Mi Piace per questo: